Thiết kế không làm nội dung hay hơn. Thiết kế giúp một nội dung hay được đọc đến trang cuối cùng.

Đầu năm 2026, tớ tham gia thiết kế quyển 70 năm Hành trình Ngoại khoa của Bệnh viện Bình Dân — một quyển kỷ yếu hơn 540 trang được thực hiện bởi 6 designer, 3 content writer, 1 PM. Với hàng nghìn tư liệu lịch sử được sưu tầm từ nhiều nguồn.

Chỉ cần Word cũng làm được một quyển kỷ yếu?

Ngày mới vào nghề, khi nói mình mất nhiều tuần để thiết kế một quyển kỷ yếu, một người bạn nhìn tớ rồi hỏi:

“Ủa, kỷ yếu không phải chỉ gom bài viết với hình ảnh vào Word rồi đem in sao?”

Tớ biết, chắc chắn câu trả lời không đơn giản chỉ là đẹp hơn, dùng InDesign tiện hơn. Nhưng khi ấy, tớ chưa đủ trải nghiệm để biến trực giác của mình thành một lập luận đủ sức thuyết phục.

Sau hơn 10 năm, khi tham gia thiết kế quyển 70 năm Hành trình Ngoại khoa của Bệnh viện Bình Dân, tớ chợt nhớ lại câu hỏi ấy. Lần này, tớ đã đủ chất liệu để trả lời.

Nếu mục tiêu chỉ là tạo ra một quyển sách… Word cũng làm được. Nhưng nếu mục tiêu là tạo ra một quyển sách hơn 540 trang mà người đọc vẫn muốn lật tiếp… thì thiết kế còn rất nhiều việc phải làm.

Nội dung càng hay, áp lực của designer càng lớn

Điều khiến tớ áp lực nhất ở dự án này không phải số lượng trang. Mà là đội Content.

3 bạn Content của dự án thật sự quá giỏi.

Các bạn có thể phỏng vấn bác sĩ vào buổi sáng. Chiều đã có một bài hoàn chỉnh. Các bạn tìm được rất nhiều hình ảnh giá trị từ 70 năm trước:

• Có những hình ảnh chụp lại các bài báo đưa tin về khánh thành bệnh viện từ năm 1954.
• Có hình ảnh hoạt động của bệnh viện trên báo từ năm 1958.
• Có bìa nội san từ 1971.
• Có hình tư liệu năm 1960 từ gia đình bác sĩ.
• Có cả những bức hình chụp bằng chiếc Praktica quý giá duy nhất của bệnh viện trước năm 1990,…

Tớ thật sự không tưởng tượng được các bạn đã phải tìm mất bao lâu. 1 phần từ internet, từ bệnh viện và cả từ thư viện quốc gia, gia đình bác sĩ, … Đó có lẽ là hành trình không hề đơn giản.

Ảnh càng giá trị, tớ lại càng không nỡ bỏ dù nó có cũ kỹ, có nhỏ, hay mờ. Vì vậy việc chỉnh ảnh vừa thú vị lại vừa hồi hộp vì lo không đủ thời gian.

Nhưng điều khiến tớ nể nhất… là khả năng viết không cần chờ cảm hứng. Có lần tớ vừa dàn trang xong thì phát hiện bài bị dư gần nửa trang vì phải thêm ảnh. Tớ quay sang.

“Bồ ơi… bài này đang dư khoảng nửa trang. Rút thêm được không?”

Mười phút sau bạn đã gửi lại tớ bản mới vừa khít. Không mất ý. Không gượng ép. Là một người cũng rất thích viết, tớ thật sự ngưỡng mộ khả năng đó.

Nhưng điều đó có nghĩa, thiết kế của tớ cũng phải đủ sức để khiến người đọc thoải mái và thấy thú vị để đọc hết quyển kỷ yếu này. Tớ không muốn những bài viết đặc sắc như vậy lại bị bỏ ngang chỉ vì mệt mỏi hay khó đọc.

Khi designer cũng là một người đọc

Là thiết kế, thông thường tớ sẽ chỉ đọc sơ qua bài để nắm ý. Việc này giúp tớ thiết kế để các ý ít bị tách qua trang mới hoặc không bị xuống hàng lỡ cỡ. Cũng giúp tớ chọn ảnh minh hoạ hợp lý.

Nhưng với 70 năm hành trình ngoại khoa, khi đọc bài, tớ bị cuốn hẳn vào câu chuyện mà các bạn content đã viết. Hoặc cũng có thể chính bản thân câu chuyện về những người bác sĩ, những người thầy đầu tiên xây dựng nên bệnh viện Bình Dân đã thu hút tớ.

Có đoạn kể về “chiếc máy chiếu không đủ quạt tản nhiệt. Anh em phải tự chế thêm. Không đủ mát thì mua thêm bóng đèn dự phòng vì biết trước sẽ cháy”. Chỉ một chi tiết nhỏ như vậy cũng đủ khiến tớ dừng lại rất lâu.

Các bạn xây dựng cấu trúc của cả quyển sách. Quyển kỷ yếu không bắt đầu bằng lịch sử. Mà bắt đầu bằng một lời chào như một cuộc gặp giữa những người mới quen.

Bệnh viện giới thiệu mình là ai trước, sau đó người đọc mới được đưa trở về năm 1953. Đi qua từng giai đoạn phát triển. Đến các khoa phòng ngày nay. Tìm hiểu những con người làm nên lịch sử. Và khép lại bằng tương lai của Bệnh viện Bình Dân.

Cấu trúc nội dung kỷ yếu cũng là một quyết định thiết kế

Trong buổi họp với Ban giám đốc Bệnh viện, có một ý kiến cho rằng quyển sách nên đi theo cách kể truyền thống hơn: bắt đầu từ năm 1953, đi qua từng giai đoạn phát triển và kết thúc ở hiện tại.

Đó là một cách kể hợp lý. Một dòng thời gian rõ ràng luôn có ưu điểm: dễ theo dõi và ít gây tranh cãi. Nhưng câu hỏi mà tớ và team đặt ra không phải là: “Lịch sử nên được sắp xếp như thế nào?”

Mà câu hỏi thật sự là: “Người đọc cần được gặp Bệnh viện Bình Dân như thế nào?”

Ngay từ đầu, team không xem đây chỉ là việc sắp xếp lại các mốc lịch sử. Chúng tớ đang cố gắng thiết kế cách người đọc gặp gỡ một bệnh viện đã đi qua 70 năm.

Nếu một quyết định chỉ dựa trên sở thích cá nhân, nó sẽ dễ dàng bị thay đổi bởi bất kỳ ý kiến nào. Nhưng khi nó xuất phát từ câu hỏi “người đọc cần trải nghiệm điều gì?”, team có thể bảo vệ nó bằng lý do chứ không phải bằng cảm tính.

Content không chỉ viết từng bài, các bạn cũng đang thiết kế trải nghiệm đọc. Chỉ là các bạn thiết kế bằng câu chuyện, còn tớ thiết kế bằng hình ảnh. Đó cũng là điểm chạm giữa Content và Design trong dự án này: cả hai đều không tạo ra lịch sử. Cả hai chỉ giúp lịch sử có một cách để đến được với người đọc.

Biến hành trình đọc thành từng trang sách

Quyển sách được in trên khổ A4.

Một số quyển kỷ yếu khác được đưa ra làm mẫu với bài viết một cột chữ chạy từ đầu đến cuối trang. Cách làm này có ưu điểm: đơn giản, quen thuộc và dễ kiểm soát khi dàn trang.

Nhưng quan điểm của tớ là: Với một quyển sách hơn 540 trang, mục tiêu không chỉ là đặt đủ chữ lên trang. Mà là tạo ra một hành trình đọc mà người đọc có thể đi cùng đến cuối. Vì vậy, những bài nhiều chữ nên được chia thành hai cột. Nếu chỉ sử dụng một cột, vùng chữ cần đủ hẹp để mắt không phải di chuyển quá nhiều theo chiều ngang.

Người đọc có thể không gọi tên được cảm giác đó. Nhưng họ sẽ cảm nhận được.

Một từ dùng chung cho trải nghiệm này là: Nhịp đọc.

Nhịp đọc trong thiết kế kỷ yếu

Có những trang rất nhiều thông tin. Nhưng cũng cần có những trang chỉ để người đọc “nghỉ”, như:

• Một bức ảnh lớn
• Một khoảng trắng
• Một câu trích dẫn
• Một tiêu đề được ngắt dòng đúng có thể giúp nhịp đọc tự nhiên hơn.

Những điều này không làm nội dung hay hơn. Nhưng khiến người đọc ít mệt hơn.

Thiết kế cho người đọc

Có một quyết định nhỏ nữa mà có lẽ ít ai để ý. Tớ chọn cỡ chữ lớn hơn một chút so với nhiều quyển sách thông thường. Không phải vì quy chuẩn. Tớ đã nghĩ đến những người sẽ cầm quyển sách này trên tay – Phần lớn là các bác sĩ.

Họ dành cả ngày nhìn vào những chi tiết rất nhỏ. Nếu buổi tối cầm quyển sách này lên… Tớ chỉ mong đôi mắt ấy được nghỉ nhiều hơn một chút.

Đối với tớ, có những quyết định thiết kế rất nhỏ, người đọc có thể không bao giờ nhận ra. Nhưng nếu họ đọc được thêm vài chục trang mà không thấy mệt, thì có lẽ quyết định ấy cũng đã có ý nghĩa rồi.

Guideline giúp nhóm thiết kế kỷ yếu làm việc song song

Dự án có sáu người tham gia phần thiết kế. Mỗi người phụ trách những bài đã được nội dung đánh dấu.

Để tất cả có thể làm song song mà quyển sách vẫn thống nhất, tớ xây dựng guideline ngay từ đầu để hơn 540 trang vẫn nói cùng một ngôn ngữ.

Riêng phần giới thiệu khoa phòng, tớ còn thiết kế sẵn nhiều cấu trúc khác nhau. Sau này, bạn designer của bệnh viện chỉ cần thay nội dung và cập nhật ảnh mới.

Mọi sự sáng tạo đều được khuyến khích, chỉ cần đảm bảo những gì trong Guideline thực hiện đúng. Nó giúp mọi người sáng tạo nhanh hơn. Không còn phải mất thời gian quyết định những thứ cơ bản nữa. Có được sự thống nhất về nhận diện chung cho toàn bộ quyển Kỷ yếu.

Giọt nắng trong những ngày xuyên đêm chạy deadline

Trong tuần cuối cùng, tớ gần như có mặt ở bệnh viện mỗi ngày để ghép file, chỉnh chính tả và hoàn thiện bản in. Có những người tớ chưa từng gặp ghé qua văn phòng. Chỉ cần nghe người khác giới thiệu tên. Họ lập tức nói:

“À, em là người đang làm quyển kỷ yếu đúng không?”

Tớ bỗng thấy thật tự hào vì mọi người đều đang nói về quyển Kỷ yếu. Có lẽ ai cũng đang chờ được cầm quyển sách ấy trên tay.

Khi quyển sách gần hoàn thành, phụ huynh của anh PM được nhờ đọc giúp để dò những lỗi chính tả cuối cùng. Đọc được một lúc, bác ngẩng lên rồi nói:

“Quyển này vượt qua khái niệm kỷ yếu rồi. Gọi là biên niên sử thì đúng hơn.”

Với tớ đó là sự công nhận thật ngọt ngào. Lời khen không dành riêng cho một người. Mà dành cho cả một tập thể.

• Đội Content.
• Đội thiết kế.
• Người họa sĩ.
• Anh PM.
• Những người quản lý hình ảnh.
• Những bác sĩ dành thời gian viết lại ký ức của mình.

Hơn 540 trang ấy không phải công sức của một cá nhân.

Mà là kết quả của rất nhiều người cùng cố gắng để lịch sử được kể lại một cách xứng đáng.

Tớ đã có thể tự tin trả lời cho người bạn năm xưa.

Đúng! Word có thể làm ra một quyển kỷ yếu.

Nhưng để hơn 540 trang lịch sử khiến người ta muốn lật đến trang cuối… Thì đó không còn chỉ là công việc của Word nữa. Đó là công sức của những người viết, những người thiết kế và rất nhiều con người đã cùng nhau nghĩ về một điều rất giản dị:

Làm thế nào để lịch sử đáng được đọc.