Mỗi loại sản phẩm thiết kế cần một cách đặt giới hạn cho AI khác nhau.

Khi thiết kế web và app, tớ sẽ dùng AI ở giai đoạn research, lên ý tưởng và prototype. Ở đó, AI được dùng để sáng tạo ra những thứ chưa tồn tại.

Nhưng với quyển 70 năm Hành trình Ngoại khoa của Bệnh viện Bình Dân thì ngược lại. AI giúp tái hiện những điều đã từng tồn tại. Sau đó, khi hoàn thành công việc của mình… AI phải biến mất.

Nhưng để làm được điều đó, tớ phải đặt ra rất nhiều giới hạn cho AI. Có những việc AI được phép làm. Có những việc AI chỉ được phép can thiệp đến mức nhất định. Và cũng có những việc tuyệt đối không được phép.

Những bài báo cũ

Những bài viết và hình ảnh của Bệnh viện Bình Dân đã từng xuất hiện trong những tạp chí cũ từ 1953 như Tuần báo Đời Mới, Dân Ta, Tạp chí Thế giới Tự Do, Ánh Đèn dầu … Nhưng 70 năm đã kịp làm ố vàng chất giấy.

Một số tài liệu khác có bản số hoá thì kích thước lại quá nhỏ để in. Cũng có những quyển nội san từ 1971, trang giấy lốm đốm vết ố, phần mép sờn rách.

Tớ muốn giữ cho tài liệu vẫn mang dấu vết của thời gian như nó vốn dĩ. Chỉ là đừng để thời gian che mất câu chuyện trên giấy. Để giữ lại dấu vết thời gian nhưng loại bỏ phần “nhiễu”, giới hạn đầu tiên tớ đặt ra cho AI là: không được sửa lịch sử.

• Những bài báo xưa thường dùng từ địa phương hoặc những cách viết ngày nay không còn phổ biến. AI rất dễ xem chúng là lỗi chính tả và sửa lại. Vì thế kiểu chữ gốc đến từng dòng nội dung đều phải được giữ nguyên. AI chỉ được làm rõ những gì từng tồn tại, không được tự tạo ra những gì chưa từng có.
• AI có thể xoá sạch những vết sờn rách và cả những đốm ố trên giấy. Nhưng với dự án này, AI chỉ được xử lý những phần che mất nội dung. Màu giấy ngả vàng và một phần dấu vết thời gian vẫn được giữ lại.

Nếu mọi thứ sạch sẽ đến hoàn hảo, ảnh tư liệu sẽ mất đi cảm giác nó đã thực sự đi qua 70 năm.

Những bức ảnh không có cơ hội để chụp lại

“Không ai tắm hai lần trên một dòng sông”.

Những sự kiện cũ đã qua, những khoảng khắc đã không thể tái hiện lại, và có cả những con người đã rời đi mãi mãi. Những tấm ảnh chụp từ ngày xưa trở nên càng quý giá. Nó không chỉ lưu lại lịch sử, mà còn là những tấm ảnh không thể chụp lại lần thứ hai. Vì thế, từng pixel còn sót lại đều đáng để cứu lấy.

Nhưng trong tay chúng tớ, hình ảnh của thời kỳ đầu bệnh viện hầu hết chỉ còn là những bản in cũ. Có bức ảnh chỉ còn vài centimet trong thư viện. Có bức được chụp lại từ một cuốn album đã ngả màu. Cũng có bức lấy từ gia đình các bác sĩ, chất ảnh trắng đen đã phai theo năm tháng.

Nếu dự án này diễn ra cách đây vài năm, có lẽ rất nhiều bức ảnh sẽ phải bỏ đi. Hoặc chỉ có thể in thật nhỏ để che đi khuyết điểm.

Giới hạn tiếp theo còn khó hơn. AI được khôi phục chi tiết, nhưng không được tự suy đoán chi tiết. Nếu tạo thêm những chi tiết chưa từng tồn tại, đó không còn là ảnh tư liệu nữa. AI cần phải khôi phục một tấm ảnh mà người đọc không nhìn thấy dấu vết của AI trên đó.

Nhờ đó, những bức ảnh từng đứng trước nguy cơ bị bỏ đi cuối cùng đã có thể hiện diện trọn vẹn hơn trong quyển kỷ yếu. Một công nghệ sinh ra để tạo nên tương lai cũng có thể được dùng để gìn giữ quá khứ.

Tạo nên một biểu tượng, thay vì một cá nhân

Bìa kỷ yếu 70 năm có hình ảnh một người bác sĩ đang cầm dao mổ.

Trong lúc tớ đang bối rối vì chưa biết sẽ dùng hình ảnh của ai, PM đã đưa ra một góc nhìn khiến tớ gật đầu ngay tức khắc:

“Mình sẽ không dùng hình ảnh của một bác sĩ cụ thể. Vì khi đặt một gương mặt lên bìa sách, câu chuyện vô tình thu hẹp về một cá nhân. Trong khi 70 năm ấy là câu chuyện của hàng nghìn con người.”

Vậy làm sao để AI tạo nên một biểu tượng ?

Qua những buổi họp cùng Ban giám Đốc, tớ phát hiện một sự thật: Những bác sĩ tuổi 40-45 vẫn là “Thế hệ trẻ” của ngành y. Có lẽ vì để trở thành một phẫu thuật viên giỏi cần rất nhiều năm tích lũy. Ngay cả trong quyển kỷ yếu cũng có rất nhiều câu chuyện về những bác sĩ sau nghỉ hưu vẫn tiếp tục hành trình cứu người với vai trò cố vấn. Lần này, giới hạn lại hoàn toàn khác. AI phải tạo nên một biểu tượng đủ đúng để đại diện cho hàng nghìn con người.

• Đúng độ tuổi. Một bác sĩ trung niên người châu Á.
• Đúng vai trò. Người bác sĩ xuất hiện ngay trong ca mổ, thay vì một bức chân dung đứng tạo dáng.
• Đúng trang phục mổ từ chất liệu vải, mũ, khẩu trang, găng tay.
• Đúng từng chi tiết cơ thể. Cho đến nay, năm 2026 AI vẫn trả ra cho tớ ảnh bàn tay 6 ngón. Điều đáng sợ là nhìn qua vẫn rất hợp lý, chỉ khi đếm thì chúng ta mới thấy sai.

Để cuối cùng, người xuất hiện trên bìa sách không còn là một cá nhân, mà trở thành biểu tượng để mọi bác sĩ ngoại khoa của Bệnh viện Bình Dân đều có thể thấy chính mình trong đó.

Tấm ảnh mờ duy nhất trong sách

Một quyển sách lại dùng một bức ảnh mờ? Điều này khiến tớ day dứt suốt nhiều ngày liền vì tớ luôn muốn mọi trang sách phải thật trọn vẹn.

Đó là bài viết về Chương trình Đêm thứ Năm từ trước năm 1990. Tư liệu còn lại chỉ là một tấm ảnh rất nhỏ, chụp 5 thành viên từng tham gia chương trình, gặp lại nhau cùng chụp ảnh kỷ niệm. Đó là bức ảnh vô giá nhưng chỉ còn lờ mờ nhận ra dáng người, dáng mặt.

Tớ đã thử giao cho AI phục dựng bằng nhiều cách. Kết quả là một bức ảnh tưởng như hoàn hảo, ngoại trừ những gương mặt trong ảnh đã không còn là những gương mặt mà lịch sử để lại. Chúng chỉ là những gì AI suy đoán từ những chi tiết ít ỏi còn lại. Đó cũng là giới hạn cuối cùng tớ không để AI bước qua.

Lần đầu tiên và cũng là lần duy nhất trong suốt quá trình làm cuốn kỷ yếu này tớ chỉ cho phép AI làm những bước xử lý ảnh cơ bản: khử nhiễu, cân bằng lại ánh sáng và độ tương phản cho bức ảnh rõ hơn một chút. Để những người từng tham gia Chương trình Đêm thứ Năm năm ấy vẫn có thể nhận ra nhau qua dáng người, nét mặt.

Với một cuốn kỷ yếu lịch sử, tớ chọn trung thực với khoảnh khắc ấy.

AI đã nâng cao tiêu chuẩn của quyển sách

Chúng tớ còn dùng AI để minh hoạ lại một số câu chuyện qua lời kể. Khi không còn tấm ảnh chụp nào lưu giữ kỷ niệm ấy. Hay dùng AI để dò những lỗi rất khó nhìn thấy ở giai đoạn cuối, như một khoảng trắng bị dư giữa hai từ, khi mắt ai cũng gần như mờ đi vì căng thẳng.

AI đã nâng cao tiêu chuẩn chất lượng mà cả nhóm có thể hướng tới. Nhưng AI không biết giới hạn nào phù hợp với mục đích thiết kế của từng sản phẩm. Những giới hạn ấy vẫn phải do chúng ta quyết định.

Có nhiều bạn hỏi tớ: AI đã giúp gì trong cuốn kỷ yếu này?

Câu trả lời là: AI đã giúp rất nhiều. Nhưng chỉ khi một người đọc lật từng trang sách, họ không hề nghĩ gì đến AI. Họ chỉ nhìn thấy lịch sử – Khi ấy, AI mới thật sự hoàn thành công việc của mình.